Giydirme cephe çeşitleri: sistemi ne seçtirir?

Kapaklı cephede cam dıştan bir baskı profiliyle sıkıştırılır, üstüne alüminyum kapak takılır; cephede yatay ve düşey çizgiler görünür. Yarı kapaklıda kapak yalnız bir yöndedir. Silikon cephede cam bir alüminyum kasaya yapısal silikonla yapıştırılır, dışarıdan profil görünmez. Spider sistemde cam çerçevesizdir; köşelerinden delinir ve paslanmaz bağlantılarla taşınır.

İlk üçü aynı taşıyıcıyı kullanır: döşemelere ankrajlanan alüminyum dikmeler ve yataylar. Spider ise taşıyıcısını kendisi ister: çelik konstrüksiyon, cam kanat ya da gergi kablosu. Bu yüzden spider bütün bir cepheden çok giriş holü, merdiven kulesi ve saçak gibi kısa, gösterişli parçalarda kullanılır. Üç çerçeveli sistemin farklarını kapaklı, yarı kapaklı ve silikon cephe yazısında ayrıntılı anlattık.

Dışarıdan bakınca kapaklı bir cephenin çizgisi çoğunlukla 50 mm'dir ve bina yükseldikçe değişmez. Değişen, içeride kalan derinliktir. Dikme iki döşeme arasında kiriş gibi çalışır; rüzgâr basıncı ve emmesi arttıkça, ya da iki döşeme arası açıldıkça, aynı sehimi tutmak için daha derin bir profil gerekir. 3 metrelik kat yüksekliğinde yeten kesit, 6 metrelik giriş holünde yetmez; ya çok daha derin bir profile ya da çelik takviyeye geçilir. Bu derinlik içeriden görünür ve tavan, perde, radyatör detaylarını etkiler.

Rüzgâr yükü bina boyunca da eşit dağılmaz. Köşe ve kenar bölgelerinde emme, cephenin ortasındakinden belirgin biçimde yüksektir; köşedeki camın kalınlığı, ankraj aralığı ve yapısal silikon genişliği bu yüzden ortadakiyle aynı olmayabilir. Açık arazide, deniz kıyısında ve yüksek binalarda rüzgâr değerleri ayrıca artar. Türkiye'de rüzgâr yükü için TS 498 (bugün geçerli 2021 baskısı) ve TS EN 1991-1-4 birlikte anılıyor; hangisinin esas alınacağı şartnamede açıkça yazılmalı, sonuç da sistem seçiminden önce bilinmelidir.

Giydirme cephe döşemenin önünden geçer; cam ile döşeme alnı arasında, asma tavanın arkasında kalan bir boşluk oluşur. Yangında duman ve alev bir üst kata en kolay buradan geçer. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 27. maddesi bu yüzden giydirme cephede cephe elemanlarıyla döşemelerin kesiştiği yerlerin, döşemenin yangın dayanım süresi kadar yalıtılmasını ister. Bitmiş binada görünmeyen bu detay, en sık atlanan detaylardan biridir.

Aynı madde alevin cephe boyunca kattan kata atlamasına karşı ikinci bir şart koyar: iki katın pencere gibi korumasız boşlukları arasında düşeyde en az 100 cm yüksekliğinde yangına dayanıklı dolu bir yüzey bırakılır ya da cephenin iç tarafına, en çok 2 m arayla ve cepheye en çok 1,5 m mesafede yağmurlama başlıkları konur. Baştan aşağı cam bir görünüş isteniyorsa bu 100 cm'lik bant çoğunlukla camın arkasında opak ve yangına dayanıklı bir dolgu paneliyle ya da cepheye göre çizilen bir yağmurlama hattıyla çözülür; çözümün yeterliliği itfaiye onayında netleşir. Bu karar cam tipini, tavan kotunu ve tesisat projesini birlikte etkiler.

Malzeme sınıfı da yükseklikle değişir: bina yüksekliği 28,50 metreyi geçen binalarda dış cephe zor yanıcı (TS EN 13501-1'e göre A2-s1,d0) olmalıdır. Derzleri açık ya da havalandırmalı giydirme cephelerde yönetmeliğin bu sınıfı yükseklikten bağımsız istediğini ve havalandırmalı panel kaplamaların bu kapsama girip girmediğinin yoruma açık olduğunu kompozit panel ve kompakt laminat yazısında anlattık.

Depremde katlar birbirine göre yatayda kayar. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin (TBDY 2018) 4.9.1.3 maddesine göre etkin göreli kat ötelemesi oranı (λ·δ/h), cephe elemanları çerçeveye esnek derz ya da bağlantı olmadan bitişikse 0,008κ'yı, dış çerçeveye esnek bağlantılarla bağlanmışsa 0,016κ'yı aşamaz. λ, iki deprem düzeyinin spektral ivmelerinin oranıdır; betonarmede κ = 1, çelikte 0,5. İkinci, iki kat geniş sınırı kullanabilmek için esnek bağlantılı cephe elemanlarının bu ötelenmeyi karşıladığının deneyle belgelenmesi gerekir.

Yönetmeliğin 6. bölümü cephe panolarını ve bağlantılarını deprem hesabı istenen yapısal olmayan elemanlar arasında sayar (en düşük deprem tasarım sınıfındaki binalar, DTS=4, hariç); iki kata birden bağlanan bir elemanda katlar arasındaki göreli yerdeğiştirmenin hesaba katılmasını ister. Giydirme cephede bu, üç detaya dönüşür: dikmenin bir katta sabit, diğer katta oval delikli kayar ankrajla bağlanması; dikme eklerinin kat hizasında hareket payı bırakılarak yapılması; camın çerçeve içinde dönebilecek kadar kenar boşluğuyla oturtulması. Tekliflerde ankraj detayı çoğu zaman tek satırdır; deprem davranışını ise bu satır belirler.

Giydirme cephenin Türkiye'de yürürlükteki ürün standardı TS EN 13830+A1'dir (2020). Yapı Malzemeleri Yönetmeliği'ne göre CE işaretli bir cephe kiti performans beyanıyla piyasaya arz edilir. Şartnameye "TS EN 13830'a uygun" yazmak bu yüzden yetmez; beyan edilecek değerler sayıyla istenmelidir. Aksi hâlde aynı görünüşteki iki teklif, aynı yağmuru ve rüzgârı çok farklı karşılayan iki sistem olabilir.

Giydirme cephenin bakım maliyeti, ilk günden verilen erişim kararlarıyla belirlenir. Dışarıdan cam değiştirilecek, derz yenilenecek ya da cam temizlenecekse cepheye bir platformla ulaşılması gerekir. Çatıya cephe temizlik platformu için bağlantı noktaları ya da ray konmamışsa her işte sepetli vinç kiralanır; yüksek binada bu, bakım bütçesinde büyük bir kalem olur.

Spider sistemde camlar tek tek sökülebilir, ama her cam köşelerinden delinmiş ve ölçüye özel üretilmiş bir parçadır; kırılan camın yenisi siparişle gelir. Kıvanç Tekstil'in merdiven kulesi gibi örümcek bağlantılı yüzeylerde paslanmaz rotillerin ve bağlantı parçalarının düzenli kontrolü, camın kendisi kadar önemlidir.