Fotoselli otomatik kapı nasıl seçilir?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik otomatik ya da sürgülü kapı için ayrı bir hüküm koymaz; ama kaçış yolu kapılarına koyduğu şartlar sürgülü kapıyı doğrudan ilgilendirir. Madde 47'ye göre kaçış yolu kapısının temiz genişliği en az 80 cm, yüksekliği en az 200 cm olmalı ve eşiği bulunmamalıdır. Kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda çıkış kapısı kaçış yönüne açılmalıdır; bütün kaçış yolu kapıları elle açılabilmeli ve kilitli tutulmamalıdır. Kapı en çok 110 N kuvvetle açılabilmelidir. Dönel kapılar ve turnikeler çıkış kapısı olarak kullanılamaz.

Sürgülü kanat yana kayar, kaçış yönüne açılmaz. Avrupa'da otomatik kapıların kullanım güvenliğini düzenleyen EN 16005 (Türkiye'de TS EN 16005+A1, 2024) kaçış yolu kapıları için iki yol öngörür: itildiğinde kaçış yönüne dönen panik açılımlı (break-out) kanatlar ve break-out'suz sürgülü kapılar. Üreticiler break-out'suz kaçış kapılarını yedekli motor, yedekli kontrol ünitesi ve aküyle, elektrik kesildiğinde ya da arızada açılıp açık kalacak şekilde yapar. Üçüncü yol, otomatik kapının yanına yönetmeliğe uygun ayrı bir kaçış kapısı koymaktır. Projede hangisinin yeterli sayılacağını itfaiye onayı belirler; bu yüzden karar mimari projede verilmelidir.

Az bilinen bir sonuç: break-out kanadın taşıyabileceği ağırlığı düşürebilir. Bir üreticinin ürün sayfasında aynı operatör break-out olmadan kanat başına 200 kg, break-out ile 100 kg taşıyor. Isıcamlı, geniş kanatlı bir girişte bu sınır kanat ölçüsünü belirleyebilir.

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 39. maddesine göre bina giriş kapısının net genişliği en az 1,50 metredir; çift kanatlı kapıda bir kanat en az 1,00 metre olmalı ve kapıda eşik yapılmamalıdır; bu kanat şartının otomatik sürgülü kapılara nasıl uygulanacağı ruhsat idaresiyle baştan netleştirilmelidir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın TS 9111 esaslı erişilebilirlik denetim formu fotoselli kapıda en az 100 cm temiz geçiş, kapı açıkken önünde 150 × 150 cm manevra alanı ve en çok 0,6 cm kot farkı arar.

Standart çift kanatlı sürgülü kapıda iki hareketli kanat, iki sabit yan camın önüne kayar; net geçiş, kasa genişliğinin kabaca yarısıdır. 1,50 metre net geçiş için yaklaşık 3 metrelik bir duvar boşluğu gerekir. Teleskopik kapıda her yanda iki kanat üst üste kayar ve aynı boşluktan kabaca üçte iki net geçiş alınır; aynı 1,50 metre yaklaşık 2,25 metreye sığar. Vitrin ya da kolon aralığı dar olan girişlerde teleskopik kapı duvarı genişletmeden yönetmeliği karşılar.

Aynı form, kısa boylu kişilerin de algılanması için kapı yanlarına 70–90 cm yükseklikte algılayıcı emniyet sensörü ister. Yalnız kapının üstüne konan bir radar, tekerlekli sandalyedeki kişiyi ya da bir çocuğu geç fark edebilir.

Yüksek binada kışın içerideki sıcak hava yükselir, alt katlarda dışarıdan hava çeker. Kanada Ulusal Araştırma Konseyi'nin baca etkisi üzerine yayınına göre 1,86 m²'lik bir kapıya yaklaşık 150 Pa'dan büyük basınç farkı binerse ortalama bir yetişkin kapıyı itip açamaz. Otomatik kapıda kanadı motor açar, ama kapı her açıldığında bu fark lobiye bir hava akımı olarak girer ve sürgülü kanatlar kızaklarına bastırılır.

Çözüm girişte iki kapı arasında bir rüzgârlıktır: basınç farkı iki kapı takımı arasında bölünür ve rüzgârlık yeterince derinse iki kapı aynı anda açık kalmaz. ABD standardı ASHRAE 90.1'in 2007 baskısı (Türkiye'de bağlayıcı değil) iç ve dış kapı arasında kapalıyken en az 2,13 metre ister. Rüzgârlık kapısı fotoselli değilse ve iki kapı aynı yöne açılmıyorsa, erişilebilirlik formu iki kapı açıkken aralarında 150 × 150 cm manevra alanı arar. Döner kapı hava geçişini daha da azaltır ama tek başına yetmez; aşağıdaki SSS'de nedenini yazdık.

Otomatik kapıda iki ayrı iş vardır. Kapıyı açan radar hareketi görür; duran bir kişiyi görmez. Kapanan kanadın yolundaki kişiyi ise aktif kızılötesi bir varlık sensörü algılar. EN 16005'i yorumlayan Alman iş güvenliği kılavuzu, temassız koruyucu cihazın hareketsiz duran kişiyi de algılaması gerektiğini, tek bir fotoselin tek başına yetmediğini yazar. Güvenlik sensörleri kapının kontrol ünitesi tarafından düzenli test edilen (izlenen) tipte olmalı; kontrol sistemi standart kapıda PL c, kaçış yolu kapısında PL d seviyesinde tasarlanır.

Gereksiz açılma da bir seçim kriteridir. Caddeye bakan bir girişte kapı, önünden yan geçen yayaları, rüzgârla sallanan bitkileri ya da yağmuru hareket sanıp boşuna açılabilir. Yön algılayan radarlar yalnız kapıya yönelen hareketi algılar, çapraz trafik filtresi olanlar kapıya paralel geçenleri eler. Kapı ne kadar az ve ne kadar dar açılırsa giriş o kadar az ısı kaybeder.

Cam, metrekare başına milimetre kalınlık başına yaklaşık 2,5 kg gelir. 1,20 × 2,40 metrelik bir kanatta 6+16+6 mm ısıcam (12 mm cam) yalnız camda yaklaşık 86 kg eder; alüminyum kanat profiliyle birlikte 100 kg'a yaklaşır. Üretici föylerinde standart operatörler çift kanatta 2 × 120 kg ile 2 × 200 kg arası taşır; break-out istenirse sınır düşer. Kanat ölçüsü, cam tipi ve operatör bu yüzden birlikte seçilir.

Cephesi ısı yalıtımlı bir binada yalıtımsız profilli bir otomatik kapı, girişte soğuk bir delik bırakır. Isı yalıtımlı kanat profili ve kanatların kapalıyken sabit parçalara iyi oturması, kapı kapalıyken de farkı belirler.

Çoğu sürgülü operatörde kanatların tam değil, ayarlanan genişlikte açıldığı bir kısmi açılma (kış) modu vardır. İsviçre Federal Enerji Ofisi'nin örneğinde 1,40 metrelik bir eczane kapısını kışın 1 metre açılmayla sınırlamak, kış yarıyılında kapıdan ısı kaybını yaklaşık yüzde 30 azaltabiliyor. Bu genişlik erişilebilirlik için istenen 100 cm temiz geçişin altına indirilmemelidir.

Türkiye'de yaya otomatik kapıları için yönetmelikle belirlenmiş bir periyodik kontrol süresi yok; iş ekipmanı mevzuatındaki yıllık kontrol endüstriyel kapılar içindir. EN 16005 ise üreticinin talimatına göre düzenli bakım ve her işlemin bir kayıt defterine yazılmasını ister; sektörde yerleşik öneri en az yılda bir bakımdır. Bakımda sensörlerin testi, kızak ve taşıyıcı tekerlerin temizliği, kayış gerginliği ve acil açılma denenir.

Akyem idari binası ve Bulvar İş Merkezi'nde fotoselli kapıyı cephe işiyle birlikte uyguladık. Seçenekler ve uyguladığımız kapı tipleri otomatik kapı sistemleri sayfasında.